Giữa ma trận thông tin khổng lồ, một hiện tượng ngày càng trở nên phổ biến và đáng lo ngại là việc ồ ạt chọn ngành theo xu hướng. Thay vì lắng nghe tiếng nói bên trong, đánh giá năng lực và sở thích cá nhân, rất nhiều bạn trẻ đang để những “cơn sốt” ngành nghề dẫn dắt quyết định quan trọng nhất của đời mình.
Vậy thực sự có bao nhiêu sinh viên đang chọn ngành theo xu hướng thay vì năng lực? Hệ lụy của việc này là gì và làm sao để thoát khỏi cái bẫy ngọt ngào mang tên “ngành HOT”? Bài viết này sẽ đi sâu phân tích thực trạng nhức nhối này.
1. Thực trạng đáng báo động: Cơn lốc “chọn ngành theo xu hướng”
Chúng ta đang sống trong kỷ nguyên thông tin, nơi một ngành nghề có thể “lên ngôi” chỉ sau một đêm nhờ sự bùng nổ của công nghệ hoặc các sự kiện kinh tế xã hội. Điều này tạo ra một tâm lý đám đông mạnh mẽ, thúc đẩy hàng ngàn sĩ tử đổ xô đi học thêm và chọn ngành theo xu hướng với hy vọng về một tương lai trải hoa hồng, lương nghìn đô và cơ hội việc làm rộng mở.
1.2. Những con số biết nói về việc chọn ngành theo xu hướng
Rất khó để đưa ra một con số thống kê chính xác tuyệt đối về tỷ lệ phần trăm sinh viên chọn ngành theo xu hướng hiện nay, bởi đây là một vấn đề mang tính tâm lý và định tính. Tuy nhiên, các khảo sát từ các trung tâm hướng nghiệp và quan sát thực tế từ các chuyên gia giáo dục tại Việt Nam đã chỉ ra những con số giật mình.
Theo nhiều báo cáo và đánh giá của các chuyên gia tuyển sinh trong vài năm gần đây, ước tính có đến 50-60% học sinh lớp 12 khi được hỏi về lý do chọn ngành đều đưa ra những câu trả lời liên quan đến yếu tố bên ngoài như:
“Nghe nói ngành này đang HOT”, “Bố mẹ bảo ngành này dễ xin việc”, “Thấy bạn bè thi nhiều nên thi cùng”. Đây là những dấu hiệu rõ ràng của việc chọn ngành theo xu hướng thay vì xuất phát từ sự thấu hiểu bản thân.
Minh chứng rõ nét nhất là sự biến động “dữ dội” về điểm chuẩn và số lượng hồ sơ đăng ký vào các nhóm ngành cụ thể qua từng năm.
Nếu như cách đây 5-7 năm, Kinh tế – Tài chính ngân hàng là “vua”, thì hiện tại, Công nghệ thông tin (IT), Trí tuệ nhân tạo (AI), Logistics hay Marketing số đang là những “thỏi nam châm” hút thí sinh.
Việc thí sinh đổ xô vào các ngành này, bất chấp năng lực có phù hợp hay không, chính là biểu hiện của việc chọn ngành theo xu hướng.
1.3. Tại sao việc “chọn ngành theo xu hướng” lại phổ biến đến vậy?
Tại sao giữa rất nhiều lời khuyên về việc “làm điều mình giỏi, theo đuổi đam mê”, phần lớn học sinh vẫn nhắm mắt chọn ngành theo xu hướng? Nguyên nhân rất đa chiều và phức tạp.
1.3.1. Áp lực từ truyền thông và mạng xã hội: Truyền thông liên tục vẽ ra những bức tranh màu hồng về các ngành đang lên ngôi. Những bài báo kiểu “Top 10 ngành nghề lương cao nhất tương lai” hay “Học ngành này ra trường được doanh nghiệp săn đón ngay” đã tạo ra một lực hút cực mạnh khiến học sinh dễ dàng bị dao động và quyết định chọn ngành theo xu hướng được tung hô đó.
1.3.2. Tâm lý FOMO (Fear of Missing Out – Sợ bỏ lỡ): Khi thấy bạn bè xung quanh đều bàn tán và đăng ký vào một ngành “HOT”, tâm lý sợ bị bỏ lại phía sau, sợ mình chọn sai, chọn ngành “lỗi thời” khiến nhiều bạn trẻ không đủ bản lĩnh để đi con đường riêng. Họ chọn ngành theo xu hướng như một tấm khiên bảo vệ tâm lý an toàn nhất thời.
1.3.3. Định hướng áp đặt từ gia đình: Dù xã hội đã cởi mở hơn, nhưng nhiều bậc phụ huynh vẫn giữ tư duy cũ, muốn con cái theo đuổi những nghề nghiệp “ổn định” hoặc có thu nhập cao theo quan điểm của họ. Áp lực này khiến con cái buộc phải chọn ngành theo xu hướng mà cha mẹ mong muốn, thay vì năng lực thực sự của mình.
1.3.4. Thiếu hiểu biết sâu sắc về bản thân: Đây là nguyên nhân cốt lõi nhất. Phần lớn học sinh phổ thông Việt Nam chưa được tiếp cận bài bản với các công cụ đánh giá năng lực, tính cách và sở thích nghề nghiệp. Khi không biết mình là ai, giỏi cái gì, các em rất dễ bị tác động bởi ngoại cảnh và chọn ngành theo xu hướng như một chiếc phao cứu sinh duy nhất.
2. Cái giá phải trả khi “nhắm mắt đưa chân” chạy theo ngành HOT
Chọn ngành theo xu hướng có thể là tấm khiên tâm lý giúp bạn trốn tránh áp lực chọn lựa nhất thời, nhưng nó hoàn toàn không đủ sức che chắn bạn trước những cơn bão hệ lụy khốc liệt và dai dẳng của một sự nghiệp sai lầm.
Khi tấm khiên ấy vỡ vụn trước hiện thực khắc nghiệt, bạn sẽ nhận ra mình đang đứng trơ trọi giữa tâm bão. Đó là sự chán chường gặm nhấm mỗi sáng thức dậy, là cảm giác kiệt quệ khi phải gồng mình làm những việc trái sở trường, và đau đớn nhất là sự tụt hậu không thể tránh khỏi khi cơn sốt qua đi và bạn không còn đủ đam mê để cạnh tranh với những người thực sự thuộc về nghề đó.
‘Vỡ mộng’ ở tuổi đôi mươi có thể làm lại, nhưng khủng hoảng sự nghiệp ở tuổi ba mươi, bốn mươi là một cái giá quá đắt mà không ai muốn trả.
2.1. “Vỡ mộng” trên giảng đường đại học
Hệ quả đầu tiên và dễ thấy nhất của việc chọn ngành theo xu hướng mà không xét đến năng lực là sự chán nản khi bước vào môi trường đại học.
Hãy tưởng tượng một sinh viên vốn mạnh về tư duy ngôn ngữ, xã hội nhưng lại chọn ngành theo xu hướng Công nghệ thông tin vì nghe nói lương cao. Khi đối mặt với những dòng code khô khan, những thuật toán phức tạp đòi hỏi tư duy logic toán học cao, họ nhanh chóng bị ngợp và đuối sức. Sự hào hứng ban đầu về một “ngành HOT” nhanh chóng bị thay thế bằng áp lực, sự tự ti và chán ghét việc học.
Thống kê cho thấy tỷ lệ sinh viên chán học, nợ môn, thậm chí bỏ học giữa chừng hoặc chuyển ngành ở những nhóm ngành “thời thượng” thường cao hơn mức trung bình. Đó là cái giá trực tiếp của việc chọn ngành theo xu hướng một cách mù quáng.
2.2. Hệ lụy dài hạn: Thất nghiệp trá hình và khủng hoảng sự nghiệp
Nhiều người lầm tưởng rằng chọn ngành theo xu hướng đồng nghĩa với việc đảm bảo đầu ra. Điều này hoàn toàn sai lầm.
Khi một ngành trở thành xu hướng, số lượng cơ sở đào tạo và số lượng sinh viên theo học tăng đột biến. Tuy nhiên, thị trường lao động chỉ cần những nhân sự chất lượng cao, có năng lực thực sự. Những sinh viên chọn ngành theo xu hướng nhưng không có đam mê, không có tố chất phù hợp sẽ rất khó cạnh tranh sau khi ra trường.
Hệ quả là một lượng lớn cử nhân của các ngành “HOT” ra trường nhưng không tìm được việc làm đúng chuyên môn, hoặc phải làm những công việc có mức lương thấp hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu. Đây là tình trạng “thất nghiệp trá hình” phổ biến ở những nhóm đối tượng chọn ngành theo xu hướng.
Họ dễ rơi vào khủng hoảng sự nghiệp ở độ tuổi 25-30, khi nhận ra mình đang mắc kẹt trong một công việc mình không yêu thích và cũng không đủ giỏi để bứt phá.
3. Phân biệt rõ ràng: Chọn ngành theo xu hướng vs. Nắm bắt cơ hội thị trường
Cần phải làm rõ rằng, việc quan tâm đến xu hướng thị trường không hoàn toàn xấu. Bài viết này không cổ xúy việc bài trừ các ngành HOT. Vấn đề nằm ở chỗ động cơ và cơ sở của quyết định đó là gì.
Có một sự khác biệt rất lớn giữa “Nắm bắt cơ hội” và việc “Chạy theo xu hướng một cách mù quáng”:
-
Nắm bắt cơ hội: Là khi bạn nhận thấy một ngành đang là xu hướng, bạn nghiên cứu kỹ về nó và nhận ra rằng năng lực, sở thích và tính cách của mình hoàn toàn phù hợp với yêu cầu của ngành đó. Khi đó, việc bạn chọn ngành này là một quyết định sáng suốt, kết hợp được cả yếu tố “thiên thời” (xu hướng) và “địa lợi, nhân hòa” (năng lực bản thân).
-
Chọn ngành theo xu hướng mù quáng: Là khi bạn quyết định chọn ngành đó chỉ vì nó đang HOT, bất chấp việc bạn không hề có hứng thú hay tố chất phù hợp. Bạn hy vọng rằng xu hướng sẽ bù đắp cho sự thiếu hụt năng lực. Đây là canh bạc rủi ro cao.
Thật đáng tiếc, phần lớn các trường hợp chọn ngành theo xu hướng hiện nay đều rơi vào trường hợp thứ hai.
4. Giải pháp cốt lõi: Đặt “Năng lực” lên trên “Xu hướng”
Để giảm thiểu tình trạng sinh viên chọn ngành theo xu hướng dẫn đến lãng phí nguồn lực xã hội và tuổi trẻ của chính các em, cần một sự thay đổi đồng bộ từ tư duy của người học, gia đình và công tác hướng nghiệp của nhà trường.
4.1. Thấu hiểu bản thân là bước đầu tiên và quan trọng nhất
Trước khi phóng tầm mắt ra thế giới bên ngoài để tìm kiếm ‘thứ xã hội cần’, mỗi người trẻ hãy quay về ‘bên trong’ để thấu hiểu ‘thứ mình có’. Hành trình khám phá bản thân này không nên là một nỗ lực đơn độc, mà cần được khích lệ và hỗ trợ bài bản.
Các công cụ khoa học như MBTI, Big Five hay Holland Code cần vượt ra khỏi những trang sách lý thuyết để trở thành những tấm ‘bản đồ’ phổ thông, dẫn lối cho học sinh đi sâu vào thế giới nội tâm của mình.
Chỉ khi nắm giữ tấm ‘kim chỉ nam’ là sự thấu hiểu rõ ràng về điểm mạnh, điểm yếu của bản thân, các em mới có đủ bản lĩnh để đứng vững trước cơn bão ‘xu hướng’ đang càn quét.
Hãy khắc cốt ghi tâm: Giá trị của một con người nằm ở sự phù hợp và nỗ lực đỉnh cao trong lĩnh vực của họ. Một người thợ mộc lành nghề, sống trọn với đam mê, chắc chắn sẽ hạnh phúc và thành công hơn vạn lần một kỹ sư IT ‘thời thượng’ nhưng lạc lối và yếu kém.
4.2. Nghiên cứu xu hướng một cách tỉnh táo
Thay vì chỉ lướt qua bề nổi là những tiêu đề giật gân về mức lương ‘khủng’, hãy dũng cảm lặn sâu xuống phần chìm của tảng băng nghề nghiệp. Hãy giải mã thực chất công việc hàng ngày, những đòi hỏi khắt khe về kỹ năng và cả những áp lực vô hình mà người ngoài cuộc hiếm khi nhìn thấy.
Đừng ngần ngại tìm đến và đối thoại với những ‘người thực việc thực’ trong ngành; lắng nghe câu chuyện đa chiều của họ – cả vinh quang lẫn góc khuất – là cách tốt nhất để có cái nhìn chân thực.
Quá trình nghiên cứu kỹ lưỡng này chính là tấm khiên bảo vệ bạn khỏi bị ‘lóa mắt’ bởi thứ hào quang ảo ảnh mang tên ‘xu hướng’. Cuối cùng, hãy tự đặt cho mình một ‘phép thử’ tối thượng: ‘Nếu ngày mai ngành này không còn HOT, hào quang lụi tàn, liệu mình có còn đủ đam mê để tiếp tục dấn thân?’.
Nếu câu trả lời là không, hãy dũng cảm dừng lại và suy xét lại lựa chọn của mình.
4.3. Vai trò định hướng đúng đắn của gia đình và nhà trường
Về phía gia đình, đã đến lúc các bậc phụ huynh cần một cuộc ‘cởi trói’ trong tư duy: chuyển từ vị trí người áp đặt sang người bạn đồng hành kiên nhẫn và biết lắng nghe. Xin đừng khoác lên vai con trẻ chiếc áo quá rộng mang tên ‘ngành hot’ chỉ vì sĩ diện của người lớn hay những nỗi lo cơm áo quá mức.
Món quà quý giá nhất cha mẹ có thể trao cho con là sự tôn trọng tuyệt đối đối với ‘bản sắc’ và năng lực riêng biệt của chúng.
Song song đó, công tác hướng nghiệp tại nhà trường cũng cần một cuộc ‘lột xác’ để đi vào chiều sâu thực chất, thay vì chỉ dừng lại ở những buổi giới thiệu tuyển sinh hời hợt.
Học sinh cần nhiều hơn những broshuare quảng cáo; các em cần những chuyên gia tâm lý, những người dẫn đường có chuyên môn để giúp các em soi chiếu và nhận diện chính mình từ sớm. Chỉ khi hiểu rõ bản thân, các em mới không bị cuốn theo những lựa chọn cảm tính của ‘cơn bão’ xu hướng.
5. Lời kết
Câu hỏi “Có bao nhiêu sinh viên chọn ngành theo xu hướng thay vì năng lực?” có lẽ sẽ còn là một nỗi trăn trở lớn của nền giáo dục trong nhiều năm tới. Con số 50% hay 60% chỉ là những ước lượng bề mặt cho một tảng băng chìm của sự lãng phí tài năng và những giấc mơ bị đặt sai chỗ.
Việc chọn ngành theo xu hướng không phải là chìa khóa vạn năng mở ra cánh cửa thành công. Chỉ có sự kết hợp hài hòa giữa năng lực cốt lõi, đam mê bền bỉ và sự nhạy bén với thời cuộc mới giúp bạn xây dựng được một sự nghiệp vững chắc.
Đừng để thanh xuân của mình trở thành phép thử cho những cơn sốt nhất thời của thị trường. Hãy chọn ngành vì bạn phù hợp với nó, chứ không phải vì cả thế giới đang lao vào nó.
>>> Bạn có thể tham khảo: https://giaoducthoidai.vn/hoc-sai-nganh-dung-so-post739788.html
