Một thống kê gây sốc: 90% sinh viên thừa nhận học thuộc lòng chỉ để “qua môn” và kiến thức nhanh chóng “bay màu” sau kỳ thi. Bài viết này đi sâu phân tích nguyên nhân, hệ lụy và giải pháp cho thực trạng học đối phó chỉ để qua môn đang tàn phá tư duy thế hệ trẻ.
Mở đầu: “Qua môn” – Mục tiêu tối thượng và nỗi buồn của tri thức
Có một kịch bản quen thuộc lặp đi lặp lại vào mỗi mùa thi tại các trường đại học: Thư viện chật kín người thâu đêm suốt sáng, những cốc cà phê đặc quánh, những gương mặt phờ phạc và trên tay là xấp đề cương dày cộp chi chít chữ. Tất cả sự nỗ lực dồn nén trong vài ngày ngắn ngủi đó dường như chỉ hướng về một mục đích duy nhất, thiêng liêng nhất trong tâm trí sinh viên lúc bấy giờ: Qua môn.
Một khảo sát gần đây đã đưa ra một con số khiến bất kỳ ai quan tâm đến giáo dục cũng phải giật mình: Hơn 90% sinh viên được hỏi thừa nhận rằng họ đã từng (hoặc thường xuyên) sử dụng phương pháp học thuộc lòng, học vẹt, nhồi nhét kiến thức trong thời gian ngắn chỉ để đủ điểm qua môn.
Và điều đáng buồn hơn cả là phần lớn lượng kiến thức đó sẽ “bốc hơi” không dấu vết chỉ sau khi họ bước ra khỏi phòng thi vài ngày, thậm chí vài giờ.
Việc học đại học, vốn dĩ là hành trình khám phá tri thức và rèn luyện tư duy, nay ở nhiều nơi lại bị biến tướng thành một cuộc chạy đua vũ trang của trí nhớ ngắn hạn. Mục tiêu không còn là “hiểu để làm”, mà là “nhớ để thi”, kéo theo việc học thêm tràn lan để đối phó với khối lượng kiến thức nặng nề, và thi xong là để… quên.
Tại sao việc qua môn lại trở thành một áp lực nặng nề đến mức sinh viên sẵn sàng hy sinh việc học thực chất? Bài viết này sẽ bóc tách những lớp vỏ của hiện tượng “học để qua môn” đầy nhức nhối này.
1. Thực trạng đáng báo động: Khi “qua môn” trở thành thước đo duy nhất
“Môn này dễ qua môn không?”, “Thầy cô có khó tính khi chấm điểm để qua môn không?”, “Xin bí kíp học tủ để qua môn X, môn Y”… Đây là những câu hỏi cửa miệng của sinh viên trên các diễn đàn trường học mỗi khi bắt đầu một học kỳ mới. Dường như, mối quan tâm hàng đầu không phải là môn học đó mang lại giá trị gì, mà là khả năng qua môn có cao hay không.
1.1. Học kiểu “mì ăn liền”
Tư duy chỉ cần qua môn đã sinh ra phương pháp học tập kiểu “mì ăn liền”. Thay vì quá trình tích lũy mưa dầm thấm lâu, sinh viên chọn cách dồn toàn lực vào tuần cuối cùng trước khi thi. Họ cố gắng nhồi nhét hàng trăm trang giáo trình vào đầu trong một thời gian kỷ lục. Mục tiêu là để các nơ-ron thần kinh tạm thời ghi nhớ các từ khóa, các công thức để khi nhìn thấy đề thi, họ có thể phản xạ ngay lập tức và viết ra đáp án.
Cách học này có thể giúp họ đạt được mục đích là qua môn, thậm chí đôi khi đạt điểm khá cao nếu đề thi chỉ tập trung vào lý thuyết. Tuy nhiên, bản chất của việc này không khác gì việc bạn bơm đầy một quả bóng bay rồi sau đó xả hơi nó đi. Sau khi đã hoàn thành nhiệm vụ qua môn, bộ não sẽ tự động xóa bỏ những thông tin được coi là “rác”, không còn giá trị sử dụng ngay lập tức.
1.2. Sự thỏa hiệp của cả người dạy và người học
Đáng buồn thay, tình trạng học đối phó để qua môn đôi khi lại nhận được sự thỏa hiệp ngầm từ phía một bộ phận giảng viên và hệ thống đánh giá. Khi chương trình quá nặng, thời gian trên lớp không đủ để truyền tải sâu, và áp lực về tỷ lệ sinh viên ra trường đúng hạn đè nặng, thì việc tạo điều kiện cho sinh viên dễ dàng qua môn trở thành một lựa chọn “an toàn” cho cả đôi bên.
Những đề thi giới hạn phạm vi ôn tập quá hẹp, những bài kiểm tra trắc nghiệm chỉ đòi hỏi trí nhớ máy móc, hay những bài tiểu luận có thể dễ dàng “xào nấu” từ internet… tất cả đều đang vô tình tiếp tay cho tư duy học chỉ để qua môn. Sinh viên nhanh chóng nhận ra “lỗ hổng” của hệ thống: Tại sao phải học hiểu sâu sắc khi chỉ cần học thuộc lòng vài trang đề cương là đã chắc chắn qua môn?
2. Tại sao sinh viên chỉ muốn học thuộc lòng để “qua môn”?
Không thể đổ lỗi hoàn toàn cho sinh viên khi họ chọn cách học này. Tư duy “học để qua môn” là hệ quả của một tổng thể các nguyên nhân phức tạp từ áp lực xã hội, hệ thống giáo dục và chính tâm lý người học.
2.1. Áp lực điểm số và nỗi sợ “rớt môn”
Đây là nguyên nhân trực tiếp và mạnh mẽ nhất. Trong một môi trường mà GPA (điểm trung bình tích lũy) được coi là tấm vé thông hành quan trọng nhất cho học bổng, cơ hội thực tập và việc làm sau này, thì việc không qua môn (rớt môn) là một thảm họa.
Việc phải học lại không chỉ tốn kém tiền bạc, thời gian mà còn ảnh hưởng đến tiến độ ra trường và tạo ra tâm lý tự ti. Nỗi sợ hãi này lớn đến mức nó lấn át hoàn toàn niềm vui khám phá tri thức. Để đảm bảo an toàn, con đường ngắn nhất và ít rủi ro nhất là học thuộc lòng theo định hướng của giảng viên để chắc chắn qua môn. Họ không dám mạo hiểm dành thời gian để tự nghiên cứu sâu, vì nếu đi sai hướng, cái giá phải trả là việc không thể qua môn.
2.2. Chương trình học nặng tính hàn lâm, xa rời thực tế
Một lý do kinh điển khác khiến sinh viên chỉ muốn học nhanh để qua môn rồi quên là vì họ… không thấy hứng thú. Nhiều môn học được thiết kế với lượng lý thuyết hàn lâm khổng lồ, khô khan và dường như chẳng liên quan gì đến cuộc sống hay công việc tương lai của họ.
Khi ngồi nghe giảng mà trong đầu luôn lởn vởn câu hỏi “Học cái này để làm gì?”, thì động lực duy nhất còn sót lại chỉ là học để hoàn thành nghĩa vụ, học để đủ điều kiện qua môn. Khi không tìm thấy ý nghĩa thực tiễn, não bộ sẽ từ chối tiếp nhận thông tin ở mức độ sâu. Học thuộc lòng trở thành cơ chế phòng vệ duy nhất để đối phó với những môn học “khó nhằn” này nhằm mục đích cuối cùng là qua môn.
2.3. Phương pháp đánh giá lạc hậu
Cách thức thi cử quyết định cách thức học tập. Nếu một môn học mà điểm số cuối kỳ được quyết định 70-80% bởi một bài thi viết trong 90 phút, đòi hỏi sinh viên phải tái hiện lại chính xác những gì đã ghi trong giáo trình, thì chắc chắn sinh viên sẽ chọn cách học thuộc lòng.
Họ biết rằng để qua môn, họ không cần phải tư duy phản biện, không cần phải giải quyết vấn đề sáng tạo. Họ chỉ cần làm một chiếc máy photocopy kiến thức. Khi hệ thống đánh giá chỉ đo lường khả năng ghi nhớ, thì sinh viên sẽ tối ưu hóa việc ghi nhớ để đạt mục tiêu qua môn một cách hiệu quả nhất.
3. Hệ lụy khôn lường của tư duy học đối phó để “qua môn”
Việc 90% sinh viên từng học thuộc chỉ để qua môn không chỉ là một con số thống kê, nó đang tạo ra những hệ lụy nghiêm trọng và lâu dài cho cả cá nhân và xã hội.
3.1. Lỗ hổng kiến thức nền tảng (Kiến thức “Phô mai Thụy Sĩ”)
Việc qua môn theo kiểu đối phó tạo ra một nền tảng kiến thức lỏng lẻo, giống như miếng phô mai Thụy Sĩ đầy những lỗ hổng. Kiến thức đại học có tính kế thừa, môn này là nền tảng cho môn kia.
Khi sinh viên chỉ học thuộc để qua môn Nhập môn, họ sẽ gặp khó khăn khi học môn Cơ sở, và sẽ hoàn toàn bế tắc khi học môn Chuyên ngành. Họ có thể đã qua môn tất cả các học phần trong bảng điểm, nhưng trong đầu họ không có sự liên kết mạch lạc giữa các mảng kiến thức. Đến khi cần vận dụng tổng hợp để giải quyết một vấn đề thực tế, họ hoàn toàn bất lực vì những gì họ từng học để qua môn đã bị lãng quên từ lâu.
3.2. Cú sốc khi bước vào thị trường lao động
Hệ lụy đau đớn nhất của việc học chỉ để qua môn sẽ đến khi sinh viên tốt nghiệp và đi làm. Nhà tuyển dụng không trả lương cho bạn vì bạn đã qua môn Triết học Mác-Lênin hay Toán cao cấp với điểm A. Họ trả lương cho khả năng giải quyết vấn đề của bạn.
Sinh viên quen với kiểu học đối phó thường thiếu tư duy phản biện, thiếu khả năng tự học và thiếu kỹ năng vận dụng lý thuyết vào thực tiễn. Họ có thể có một tấm bằng đẹp nhờ việc chăm chỉ “cày cuốc” để qua môn, nhưng năng lực thực tế lại tỷ lệ nghịch. Đây là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng cử nhân thất nghiệp hoặc phải đào tạo lại từ đầu khi vào doanh nghiệp. Sự tự tin của họ bị sụp đổ khi nhận ra chiến lược học để qua môn thời đại học hoàn toàn vô dụng trong môi trường công việc.
3.3. Lãng phí nguồn lực xã hội và thui chột tư duy
Bốn năm đại học là một khoản đầu tư lớn về tiền bạc của gia đình và tuổi xuân của sinh viên. Nếu phần lớn thời gian đó chỉ được dùng để thực hiện các quy trình đối phó nhằm mục đích qua môn, rồi sau đó quên sạch, thì đó là một sự lãng phí nguồn lực xã hội khổng lồ.
Nguy hiểm hơn, thói quen học vẹt để qua môn dần dần làm thui chột khả năng tư duy độc lập và sáng tạo. Sinh viên trở nên thụ động, chỉ biết chờ đợi kiến thức được bón sẵn thay vì chủ động tìm kiếm và kiến tạo tri thức.
4. Giải pháp nào để việc học không chỉ dừng lại ở “qua môn”?
Để thay đổi con số 90% đáng buồn này, cần một cuộc cách mạng đồng bộ để thay đổi tư duy từ “học để qua môn” sang “học để biết, học để làm”.
4.1. Về phía người học: Thay đổi tư duy là cốt lõi
Sinh viên cần nhận thức rõ ràng rằng: Tấm bằng đại học chỉ là tờ giấy thông hành, năng lực thực sự mới là thứ quyết định sự nghiệp. Hãy ngừng việc coi qua môn là mục tiêu cuối cùng.
-
Học chủ động: Đừng chờ đến sát thi mới học. Hãy xây dựng thói quen học tập đều đặn, liên hệ kiến thức với thực tế ngay trong quá trình học. Khi bạn hiểu bản chất, việc qua môn sẽ trở thành một hệ quả tất yếu, nhẹ nhàng chứ không phải là một cuộc chiến sống còn.
-
Tập trung vào kỹ năng: Hãy tự hỏi sau mỗi môn học, ngoài điểm số để qua môn, mình đã rèn luyện được kỹ năng gì (tư duy logic, giải quyết vấn đề, làm việc nhóm…).
4.2. Về phía nhà trường và giảng viên: Đổi mới cách dạy và thi
Hệ thống giáo dục cần tạo ra môi trường mà ở đó, cách duy nhất để qua môn là phải hiểu thực sự.
-
Đánh giá quá trình thay vì chỉ đánh giá cuối kỳ: Giảm tỷ trọng điểm thi cuối kỳ, tăng cường các bài tập lớn, dự án thực tế, thuyết trình nhóm trong suốt kỳ học. Điều này buộc sinh viên phải học đều và hiểu sâu, không thể chờ nước đến chân mới nhảy để chỉ mong qua môn.
-
Đề thi mở và tư duy vận dụng: Hạn chế các câu hỏi tái hiện kiến thức. Thay vào đó là các dạng đề mở, cho phép sử dụng tài liệu nhưng đòi hỏi khả năng phân tích, tổng hợp và đưa ra quan điểm cá nhân. Khi đó, học thuộc lòng sẽ không còn là “chìa khóa vạn năng” để qua môn nữa.
-
Gắn liền lý thuyết với thực tiễn: Giảng viên cần làm cho môn học trở nên sống động, cho sinh viên thấy được giá trị thực tiễn của kiến thức. Khi thấy hứng thú và hữu ích, sinh viên sẽ tự giác học sâu thay vì chỉ học đối phó để qua môn.
Lời kết
Việc 90% sinh viên học thuộc chỉ để qua môn rồi quên sạch là một thực tế đau lòng nhưng cần phải nhìn thẳng. Nó phản ánh một nền giáo dục đang chạy theo thành tích ảo mà bỏ quên giá trị thực. Đã đến lúc chúng ta cần định nghĩa lại sự thành công trong học tập. Thành công không phải là bảng điểm toàn A nhờ việc học vẹt để qua môn, mà là khả năng tư duy độc lập, giải quyết vấn đề và kiến tạo giá trị cho xã hội từ những kiến thức đã học. Đừng để thanh xuân đại học trôi qua chỉ với mục tiêu duy nhất là… qua môn.
>>> Bạn có thể tham khảo: https://tuoitre.vn/hay-cham-dut-tinh-trang-hoc-thuoc-long-1109647.htm
