Trong dòng chảy của nền giáo dục học thêm hiện đại, có một thực tế đang diễn ra hằng ngày, hằng giờ tại khắp các tỉnh thành từ nông thôn đến thành thị: hình ảnh những học sinh mang chiếc ba lô nặng trĩu, vội vã ăn chiếc bánh mì sau giờ học chính khóa để kịp giờ đến các trung tâm bồi dưỡng văn hóa.
Theo một số thống kê và khảo sát xã hội học gần đây, tỷ lệ học sinh tham gia các lớp học ngoài giờ đã chạm ngưỡng báo động, thậm chí có những giai đoạn cao điểm thi cử, con số này vượt hơn 75%.
Vì sao việc học thêm lại trở thành một làn sóng mạnh mẽ và gần như là một “thủ tục” bắt buộc đối với học sinh phổ thông như vậy? Liệu đây có phải là giải pháp tối ưu để nâng cao tri thức, hay chỉ là hệ quả của một cuộc đua thành tích không có hồi kết?
Bài viết này sẽ phân tích chuyên sâu 5 lý do cốt lõi lý giải hiện tượng trên, đồng thời mổ xẻ những tác động đa chiều của xu hướng này đến thế hệ trẻ.
1. Hệ thống thi cử mang tính sàng lọc cao và cấu trúc đề thi phân hóa mạnh
Lý do đầu tiên và cũng là động lực lớn nhất đẩy hơn 75% học sinh vào các lớp học thêm chính là áp lực từ các kỳ thi mang tính bước ngoặt, đặc biệt là kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 và kỳ thi tốt nghiệp Trung học phổ thông (THPT).
Khát vọng trường chuyên, lớp chọn và tấm vé Đại học Top đầu
Trong tâm thức của đại đa số học sinh và phụ huynh, việc đỗ vào một trường THPT công lập chất lượng cao hoặc các trường Đại học top đầu là bảo chứng duy nhất cho một tương lai tươi sáng.
Tuy nhiên, chỉ tiêu tuyển sinh của các trường này luôn có hạn, trong khi số lượng thí sinh đăng ký lại quá đông. Tỷ lệ chọi khốc liệt biến các kỳ thi thành một cuộc chiến sinh tử thực sự, nơi mà chỉ cần lệch nhau điểm là đã quyết định sự đỗ – trượt.
Sự chênh lệch giữa kiến thức chính khóa và đề thi thực tế
Chương trình học chính quy trên lớp được thiết kế nhằm đảm bảo mức độ phổ cập tri thức, giúp phần lớn học sinh đạt mức trung bình và khá. Tuy nhiên, để đáp ứng mục tiêu phân hóa thí sinh, đề thi tuyển sinh hiện nay thường đan xen nhiều câu hỏi vận dụng cao, đòi hỏi tư duy logic phức tạp và kỹ năng xử lý tình huống cực nhanh.
Nếu chỉ học đúng và đủ thời lượng trên lớp, học sinh rất khó có thể giải quyết trọn vẹn các dạng bài tập nâng cao này. Do đó, các em buộc phải tìm đến việc học thêm như một giải pháp để:
-
Tiếp cận các dạng đề thi thử cập nhật mới nhất.
-
Học các phương pháp giải nhanh, bấm máy tính bỏ túi tối ưu giúp tiết kiệm thời gian.
-
Rèn luyện tâm lý phòng thi thông qua các bài kiểm tra áp lực thời gian định kỳ tại trung tâm.
2. Tâm lý lo âu của phụ huynh và hiệu ứng đám đông (FOMO) trong giáo dục
Giáo dục không còn là câu chuyện riêng của học sinh mà đã trở thành cuộc đua của các bậc cha mẹ. Tâm lý sợ con mình bị tụt lại phía sau chính là chất xúc tác mạnh mẽ khiến việc học thêm bùng nổ.
Hội chứng FOMO (Fear of Missing Out) học đường
Khi bước vào các buổi họp phụ huynh hoặc đơn giản là các cuộc trò chuyện hằng ngày, chủ đề thường xoay quanh việc: “Con anh/chị đang học thầy nào, trung tâm nào?”. Khi thấy con cái của đồng nghiệp, hàng xóm đều có lịch kín mít từ thứ Hai đến Chủ Nhật, các bậc phụ huynh dễ rơi vào trạng thái hoang mang, bất an. Họ lo sợ rằng nếu mình không cho con đi học thêm, con sẽ mất đi lợi thế cạnh tranh và thua ngay từ vạch xuất phát.
[Học sinh lớp bên cạnh đi học thêm]
│
▼
[Phụ huynh lo lắng, bất an (FOMO)]
│
▼
[Đăng ký lớp học thêm cho con mình]
│
▼
[Tạo thành hiệu ứng domino toàn trường]
Kỳ vọng quá lớn vào điểm số và thành tích
Nhiều gia đình vẫn đặt nặng tư duy “văn hay chữ tốt”, đánh giá năng lực và đạo đức của một đứa trẻ thông qua bảng điểm cuối năm. Để làm đẹp học bạ, chuẩn bị cho các hồ sơ xét tuyển học bạ vào Đại học, học sinh bắt buộc phải duy trì mức điểm trung bình các môn (GPA) ở mức gần như tuyệt đối.
Áp lực thành tích này từ gia đình vô hình trung đã tước đi quyền lựa chọn của học sinh, biến việc đi học thêm trở thành một nghĩa vụ bắt buộc để làm hài lòng cha mẹ.
3. Thời lượng trên lớp không đủ để dung nạp khối lượng kiến thức khổng lồ
Một thực tế khách quan mà cả giáo viên và học sinh đều thừa nhận là chương trình giáo dục hiện tại có khối lượng kiến thức tương đối nặng, trong khi quỹ thời gian trên lớp lại quá eo hẹp.
Áp lực chạy đua với phân phối chương trình
Mỗi tiết học chính khóa thông thường chỉ kéo dài từ 45 phút. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó, giáo viên phải thực hiện rất nhiều nhiệm vụ: ổn định lớp, kiểm tra bài cũ, truyền tải lý thuyết mới, và hướng dẫn làm bài tập mẫu.
Với những môn học đặc thù đòi hỏi tư duy cao như Toán, Vật lý, Hóa học hay Tiếng Anh, thời gian dành cho việc thực hành và đào sâu kiến thức gần như là không có.
Sự phân hóa trình độ học sinh trong cùng một lớp
Một lớp học phổ thông tại Việt Nam thường có sĩ số khá đông, dao động từ 40 đến 50 học sinh. Trình độ nhận thức của các em chắc chắn không đồng đều. Giáo viên trên lớp chỉ có thể giảng dạy theo tốc độ trung bình để đảm bảo đa số học sinh hiểu bài.
-
Đối với học sinh khá, giỏi: Các em cảm thấy “đói” kiến thức, muốn tìm hiểu những chuyên đề sâu hơn mà thầy cô không thể giảng trên lớp vì sợ các bạn khác không theo kịp. Các em chọn học thêm để thỏa mãn nhu cầu nâng cao.
-
Đối với học sinh trung bình, yếu: Các em không kịp tiêu hóa kiến thức ngay tại lớp, lỗ hổng kiến thức ngày một lớn dần. Các em buộc phải đi học thêm để được giảng lại từ đầu, bù đắp những phần chưa hiểu nhằm tránh bị điểm kém trong các bài kiểm tra tới.
4. Sự phát triển mạnh mẽ của các mô hình học thêm chất lượng cao và trực tuyến
Sự bùng nổ của công nghệ thông tin và sự chuyên nghiệp hóa của các trung tâm giáo dục tư nhân đã biến việc học thêm trở nên dễ dàng, hấp dẫn và tiếp cận được nhiều đối tượng học sinh hơn bao giờ hết.
Mô hình “Lò luyện thi” công nghệ số
Nếu như trước đây, việc đi học ngoài giờ gắn liền với những căn phòng chật chội, nóng bức tại nhà riêng của giáo viên, thì nay hệ thống các trung tâm bồi dưỡng văn hóa đã được đầu tư bài bản. Phòng học có máy điều hòa, hệ thống âm thanh, ánh sáng đạt chuẩn, cùng tài liệu được biên soạn in ấn đẹp mắt.
Đặc biệt, sự trỗi dậy của các khóa học thêm trực tuyến (Online) thông qua các nền tảng Zoom, Google Meet hay các website học trực tuyến đã xóa nhòa khoảng cách địa lý.
Một học sinh ở vùng nông thôn hay miền núi giờ đây hoàn toàn có thể tham gia lớp học thêm của các giáo viên nổi tiếng, các chuyên gia luyện thi hàng đầu tại Hà Nội hay TP.HCM với chi phí vô cùng hợp lý. Sự tiện lợi này vô tình làm gia tăng tỷ lệ học sinh tham gia học tập ngoài giờ một cách tự nguyện.
Cá nhân hóa lộ trình học tập
Các trung tâm hiện đại thường tổ chức thi đánh giá năng lực đầu vào để phân lớp phù hợp với trình độ của từng học sinh (lớp mất gốc, lớp cơ bản, lớp mục tiêu 8+, lớp mục tiêu 9+). Việc cá nhân hóa này giúp học sinh cảm thấy tiến bộ rõ rệt sau một thời gian ngắn, từ đó tạo ra tâm lý yêu thích và tin tưởng tuyệt đối vào các lớp học thêm hơn là việc tự học mò mẫm ở nhà.
5. Năng lực tự học chưa được rèn luyện đúng cách từ sớm
Lý do cuối cùng nhưng mang tính bản chất cốt lõi nằm ở phương pháp học tập của chính học sinh. Phần lớn học sinh hiện nay đang thiếu hụt nghiêm trọng kỹ năng tự học và tự nghiên cứu tài liệu.
Lỗ hổng trong phương pháp tư duy: Do thói quen được “nuông chiều” bằng phương pháp đọc – chép từ các cấp học dưới, nhiều học sinh lên cấp THPT vẫn duy trì lối học thụ động. Khi đối mặt với một bài toán lạ hay một tác phẩm văn học cần sự cảm thụ độc lập, các em lập tức rơi vào trạng thái bế tắc.
Thay vì tự tìm tòi, tra cứu sách vở hoặc suy nghĩ tìm hướng giải, phản xạ tự nhiên của các em là tìm đến một lớp học thêm để nghe thầy cô cung cấp sẵn công thức, sơ đồ tư duy và bài giải mẫu. Việc “mớm sẵn” kiến thức này mang lại hiệu quả tức thì cho các bài kiểm tra trước mắt, nhưng nó lại là một “liều thuốc độc” triệt tiêu hoàn toàn khả năng tự học độc lập của học sinh.
Vì không biết tự học như thế nào cho hiệu quả, các em đành chọn giải pháp an toàn nhất là phó thác việc tiếp thu tri thức của mình cho các lớp học ngoài giờ.
6. Hệ quả hai mặt của làn sóng học thêm đối với thế hệ trẻ
Việc hơn 75% học sinh đổ xô đi học ngoài giờ không đơn thuần là một hiện tượng giáo dục mang tính trung lập; nó để lại những hệ lụy sâu sắc đến cả thể chất, tinh thần lẫn kinh tế xã hội.
Mặt tích cực: Điểm số đẹp và sự an tâm tạm thời
Không thể phủ nhận, học thêm đã giúp rất nhiều học sinh cải thiện đáng kể kết quả học tập trên lớp, giúp các em vượt qua các kỳ thi cam go để bước chân vào giảng đường Đại học mơ ước.
Đối với những học sinh có ý thức tốt, đây là môi trường lý tưởng để mở rộng thế giới quan tri thức, tiếp cận với những phương pháp luận tiên tiến từ những người thầy giỏi. Nó cũng mang lại sự an tâm, giảm bớt phần nào sự lo lắng cho các bậc phụ huynh trong hành trình đồng hành cùng con.
Mặt trái: Bản lĩnh tự lập bị bào mòn và hội chứng kiệt sức
Tuy nhiên, cái giá phải trả cho những bảng điểm đẹp nhờ học thêm là không hề nhỏ:
-
Sức khỏe thể chất suy giảm: Trẻ em đang trong độ tuổi phát triển nhưng lại thiếu ngủ trầm trọng. Lịch trình học dày đặc khiến các em không có thời gian tập luyện thể dục thể thao, vui chơi giải trí, dẫn đến tỷ lệ cận thị, béo phì hoặc suy dinh dưỡng học đường ngày càng tăng cao.
-
Khủng hoảng sức khỏe tâm thần: Áp lực phải đứng top đầu ở lớp chính khóa lẫn lớp học thêm khiến nhiều học sinh luôn rơi vào trạng thái căng thẳng mệt mỏi kéo dài (stress), lo âu mãn tính, thậm chí là trầm cảm. Khi điểm số ở lớp học ngoài giờ không như kỳ vọng, các em dễ nảy sinh tâm lý tự ti, hoài nghi năng lực bản thân.
-
Sự rập khuôn trong tư duy: Việc học theo các dạng bài mẫu được chuẩn hóa tại các lò luyện vô tình biến học sinh thành những “cỗ máy giải đề”. Các em có thể đạt điểm tuyệt đối trong bài thi trắc nghiệm nhưng lại lúng túng khi được yêu cầu thuyết trình, làm việc nhóm hoặc giải quyết một vấn đề thực tế cuộc sống không có trong sách vở.
Giải pháp nào để giảm tải làn sóng học thêm, trả lại sự cân bằng cho học sinh?
Để giải quyết triệt để bài toán này, không thể chỉ dùng các mệnh lệnh hành chính cấm đoán việc dạy thêm, học thêm một cách cực đoan, bởi cầu có thì cung mới có. Thay vào đó, cần những giải pháp đồng bộ và nhân văn từ nhiều phía.
Lời kết
Con số hơn 75% học sinh lựa chọn tham gia các lớp học thêm hiện nay chính là tấm gương phản chiếu trung thực nhất những áp lực, kỳ vọng và cả những bất cập của hệ thống giáo dục hiện tại. Học thêm bản chất không xấu, nó là nhu cầu tự nhiên và chính đáng của người học trong việc tìm kiếm tri thức nâng cao.
Tuy nhiên, khi việc học ngoài giờ bị biến tướng thành một cuộc chạy đua vũ trang đầy mệt mỏi, nó sẽ vô tình cướp đi của học sinh khoảng thời gian đẹp nhất của tuổi trẻ – khoảng thời gian đáng lẽ phải dành cho sự trải nghiệm cuộc sống, khám phá bản thân và nuôi dưỡng tâm hồn.
Một nền giáo dục bền vững và tiến bộ không phải là nền giáo dục sản sinh ra những học sinh có bảng điểm hoàn hảo nhờ những đêm thức trắng tại các lò luyện thi. Đó phải là nền giáo dục khơi gợi được niềm đam mê tự học tự thân, trang bị cho các em bản lĩnh độc lập để tự tin bước vào đời.
Đã đến lúc tất cả chúng ta – nhà trường, phụ huynh và toàn xã hội – cần có một cái nhìn thấu đáo và hành động quyết liệt để trả lại cho các em một không gian học tập lành mạnh, hạnh phúc và cân bằng đúng nghĩa.
>>> Bạn có thể tham khảo: https://vnexpress.net/ly-do-cot-loi-siet-day-them-khien-phu-huynh-ton-kem-hon-5046067.html
